Жарнама туралы заң неге тыйым салады: маңдайша мен жарнамаға айыппұл

Қарағандыда дәріхана ашып жатырсыз делік. Кіреберістің үстіне «Дәріхана / Аптека» деген жазу қойғыңыз келеді, қасбетке «Зейнеткерлерге жеңілдік» деген созылма ілмексіз, есік алдына өткен-кеткенді шақыратын колонка қоясыз, ал витринаға бағаны ірі етіп жазасыз. Заң үшін бұл төрт бөлек жағдай: маңдайша, сыртқы жарнама, тыйым салынған тарату тәсілі және тілі мен теңгесі маңызды ақпарат.

ҚР «Жарнама туралы» Заңы жарнаманы қайда, қалай және қай тілде таратуды реттейді. Ол көшедегі дыбыстық жарнамаға, тротуарға, аялдамаға, тарих пен мәдениет ескерткіштеріне және ғибадат үйлеріне жарнама орналастыруға тыйым салады, ал бағаны теңгемен көрсетуді талап етеді. Сыртқы жарнама рұқсатпен емес, әкімдікке хабарлама арқылы орналастырылады. Атауы мен қызмет түрі жазылған маңдайша жарнама саналмайды.

Жарнама туралы заң неге қолданылады: төрт ұғым

Құқықтық мәртебе мазмұнға, орналасқан жерге және конструкция түріне байланысты, ал көрсеткіш үшін оның ауданы да маңызды. Жарнама деп адамға, тауарға, тауар белгісіне, жұмысқа немесе қызметке қызығушылық туғызатын не оны қолдайтын, белгісіз көп адамға арналған ақпаратты айтады. Сондықтан қасбеттегі бір жазу маңдайша болуы мүмкін, ал оның қасындағысы жарнама болып шығады.

Сыртқы жарнама арнайы объектілерге орналастырылады және үй-жайдан тыс ашық кеңістіктен көрінеді. Мұндай объектілерге жазық және көлемді конструкциялар, экрандар, электрондық таблолар, жарық конструкциялары және басқа орналастыру құралдары жатады.

Маңдайша тұлғаның атауы мен қызмет түрін, оның ішінде фирмалық атауы мен тауар белгісін хабарлайды. Оны тұлға нақты орналасқан әрі жұмыс істейтін жерге қояды: кіреберіске, қоршаудың кірер есігіне, тиісті ғимараттың, жапсаржайдың не уақытша құрылыстың қасбетіне немесе шатырына.

Көрсеткіш жол сілтейді. Бұл объектінің жанында жерге немесе желі не жарықтандыру тірегіне орнатылған, ауданы 2 м²-ге дейінгі (қоса алғанда) конструкция. Онда атауды, дараландыру құралын және қозғалыс бағытын көрсетуге болады. Барлық анықтама «Жарнама туралы» Заңның 3-бабында бекітілген.

Шотта немесе шартта конструкцияның қалай аталғаны ештеңені шешпейді. Өндіруші жеңілдік жазылған созылманы «ақпараттық маңдайша» деп атаса да, мазмұны өзгермейді: сөйлем дәріхананың ұсынысына назар аудартады.

Тексеруді мәтіннен бастаңыз. Көшеден көрінетін әр жазуды бөлек тізіп, әрқайсысының қасына оның міндетін белгілеңіз: дәріхананы атау, бағыт көрсету, жұмыс уақытын хабарлау немесе ұсынысқа қызықтыру. Осылай талдасаңыз, бір тапсырыстың ішінде маңдайша мен жарнаманы шатастырмайсыз, ал оларға әртүрлі рәсім қолданылады.

Сыртқы жарнамаға не жатпайды

Ерекшеліктер тізімі «Жарнама туралы» Заңның 11-бабының 1-1-тармағында берілген. Сыртқы жарнамаға мыналар жатпайды:

• маңдайшалар;
• жұмыс режимі туралы ақпарат;
• мәдени және спорттық іс-шаралардың афишалары;
• автожанармай құю станциясының кіреберісіндегі ақпарат;
• тарих және мәдениет ескерткіштері туралы мәліметтер;
• айырбастау пункттеріндегі валюта бағамдары;
• витриналар мен терезелердің ішкі безендірілуі.

Заң бойынша маңдайшалар, жұмыс режимі туралы мәліметтер және витриналар мен терезелердің ішкі безендірілуі сыртқы жарнамаға жатпайды: «Жарнама туралы» Заңның 11-бабының 1-1-тармағы.

Сыртқы жарнама қатарына кірмеу толық еркіндік дегенді білдірмейді. Маңдайшаны келісуге және оның тіліне бөлек талаптар қойылады. Витрина ішіндегі ақпарат мазмұны жағынан жарнама болып қала береді, тіпті оған сыртқы орналастыру туралы хабарлама тәртібі қолданылмаса да.

Дәріхана үшін шекараны әйнектің өзі емес, орын мен мазмұнның үйлесімі айқындайды. Терезенің ішкі безендірілуі ерекшеліктер тізімінде бар, бірақ витринадағы ірі баға немесе ұсыныс бәрібір мәтінді тексеруді қажет етеді: қай тілде жазылған, баға теңгемен көрсетілген бе.

Қасбеттегі барлық элементті «сыртқы безендіру» деген бір атаумен біріктірмеңіз. Өндірістен бөлек эскиздер, болмаса кемінде бөлек белгіленген блоктар дайындауды сұраңыз: маңдайша, жұмыс режимі, витринаның ішкі бөлігі, жарнамалық созылма. Сонда құжат тапсырғанда әр элементтің қай тәртіпке жататыны түсінікті болады.

2026 жылғы 1 қазаннан бастап маңдайшаны келісу керек пе

2025 жылғы наурыздан бастап маңдайша орналастыру үшін әкімдікке кемінде 5 жұмыс күні бұрын хабарлама беру талап етілді. Хабарламаға орны туралы мәліметтер мен эскиз қоса берілді; 4 жұмыс күні ішінде жауап келмесе, маңдайшаны орнатуға болатын. Бұл тәртіп «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабынан туындады және 2025 жылғы өзгерістерге шолуда түсіндірілді.

БАҚ хабарлауынша, 2026 жылғы 1 қазаннан бастап «Елді мекендерде маңдайша орналастыруды келісу» мемлекеттік көрсетілетін қызметі қолданылады. Өтінішті egov.kz арқылы ЭЦҚ-мен және эскиз көшірмесімен не әкімдік кеңсесі арқылы беруге болады; Астана үшін astana.kz порталы да көрсетілген. Қызмет тегін, мерзімі 4 жұмыс күні, нәтижесінде келісілген эскиз немесе дәлелді бас тарту беріледі. Бұл тәртіпті Kapital.kz мен Inbusiness.kz сипаттайды.

Дәріхана үшін реті қарапайым: «Дәріхана / Аптека» эскизін қасбеттегі орналасуымен бірге дайындап, келісуге беру. Бұйымды өндіріске жібермес бұрын нәтижені күткен дұрыс, сонда дайын маңдайшаны қайта жасамайсыз. Әуелі әріптерді жасатып, кейін дәлелді бас тарту алсаңыз, дайын композицияны түзетілген эскизге қайта жасамай көшіру мүмкін болмай қалуы ықтимал.

Эскизді тексергенде оны болашақ бұйыммен салыстырыңыз: мәтіні, тілдердің реті, қасбеттегі орны және сыртқы түрі бірдей болуы керек. Бір нұсқаны бекітіп, басқасына тапсырыс беру қауіпті: келісім сол кіреберістің үстіндегі кез келген безендіруге емес, ұсынылған эскизге ғана қатысты.

Маңдайшаларды келісу ережелері жарнамаға қолданылмайды. Сондықтан «Зейнеткерлерге жеңілдік» созылмасын маңдайша файлына қосып, бір нәтиже бүкіл қасбетті қамтыды деп санауға болмайды. Елорда мен Алматыға қатысты толық ақпарат Астана мен Алматы бойынша бөлек талдауларымызда жиналған.

Сыртқы жарнаманы орналастыру туралы хабарламаны қалай беруге болады

Сыртқы жарнама «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заң бойынша хабарлама берілгеннен кейін орналастырылады. Оған рұқсат көзделмеген, бұл «Жарнама туралы» Заңның 11-бабының 2-тармағында тікелей белгіленген.

Хабарламаны жарнама таратушы береді. Республикалық маңызы бар қалада, астанада немесе облыстық маңызы бар қалада ол қалалық әкімдікке жіберіледі. Аудандық маңызы бар қалада, ауылда немесе елді мекеннен тыс жерде аудан әкімдігіне жіберіледі.

Құжат тапсырмас бұрын жарнама таратушы нақты кім екенін анықтаңыз. Бұл міндетті жазбаша бекітіп қойыңыз, әйтпесе тапсырыс беруші, өндіріс және орын иесі бір-біріне сеніп отырады. Заң хабарлама беруді өндірісті төлеген адаммен автоматты түрде емес, дәл жарнама таратушымен байланыстырады.

Хабарлама орналастырудан кемінде 5 жұмыс күні бұрын жіберіледі. Оған мыналар қоса беріледі:

1. Орналастыру кезеңі мен орны туралы мәліметтер көрсетілген нысан.
2. Алғашқы айдың төлемі туралы құжат.
3. Еркін нысанда жазылған, эскиздері бар жарнама сипаттамасы.

Сипаттамада «қасбеттегі баннер» деген сөзбен шектелмеңіз. Орны мен кезеңі нысандағымен сәйкес болуы керек, ал сурет созылмада шын мәнінде пайда болатын хабарды көрсетуі тиіс. Тапсырмас бұрын мәтіннің жазылуы мен тілдік нұсқаларын салыстырыңыз, сонда мазмұнға қатысты ескерту басып шығарғаннан кейін анықталмайды.

Әкімдік жоюға міндетті дәлелді ескертулер жіберуі мүмкін. 4 жұмыс күні ішінде жауап келмесе, жарнаманы орналастыра беруге болады. Сыртқы жарнама үшін Салық кодексі бойынша төлем алынады; оның қазіргі мөлшерін тапсырар алдында тексеру керек. Бұл ережелер «Жарнама туралы» Заңның 11-бабының 2-1–3-тармақтарында белгіленген.

Дәріхана қасбетіндегі «Зейнеткерлерге жеңілдік» созылмасы осы тәртіпке жатады. Хабарламадан бөлек қасбет иесімен шарт керек. Шартта, эскизде және хабарламада мекенжай мен бекіту орны бірдей ме, тексеріңіз: бір қасбет туралы жазылған тұжырым ғимараттың басқа бөлігіне орналастыруды жасырып тұрмауы керек.

Шарт аяқталған соң жарнама 30 күнтізбелік күн ішінде бөлшектеледі, әйтпесе әкімдік бөлшектеу туралы нұсқама береді. Бұл «Жарнама туралы» Заңның 11-бабының 7-тармағында көзделген. Сондықтан шарттың аяқталу күні қасбет ақысына ғана қатысты емес: конструкцияны алып тастау мерзімі сол күннен бастап есептеледі.

Хабарламаның жоқтығын шарттағы тұжырыммен жасыру қиын. Әкімдік мұндай орналастыруды анықтап, оны бір рет фотоға немесе бейнеге түсіріп тіркей алады, бұл «Жарнама туралы» Заңның 17-2-бабының 1-тармағында көзделген.

Жарнама туралы заң неге тыйым салады

Хабарлама әкімдікке орналастыру туралы хабарлайды, бірақ заңдағы тыйымдарды жоймайды. Дәріхана есігінің алдында өткен-кеткенді шақырып тұрған колонка ашық кеңістіктегі дыбыстық жарнамаға жатады. «Жарнама туралы» Заңның 6-бабының 5-2-тармағы бойынша оған елді мекендерде және жолдың бөлінген белдеуінде тыйым салынған. Оған хабарлама берудің мәні жоқ: колонкадан шыққан жарнамалық хабарды көшеде қалдырудың заңды жолы жоқ.

Сыртқы жарнаманы жүру бөлігіне, тротуарларға, жаяу жүргінші және велосипед жолдарына, сондай-ақ аялдамаларға салуға болмайды. Ол жол белгілеріне ұқсамауы және жүргізушілердің көзін шағылыстырмауы керек. Сондықтан кіреберістің алдында бос орын бар екені ол жерге жарнама конструкциясын қоюға болатынын білдірмейді.

Орын таңдағанда қасбетке ғана емес, оның алдындағы кеңістікке де қараңыз. Конструкция тротуарға шығып тұрса немесе жаяу жүргінші жолының бір бөлігін жауып тұрса, үй-жай иесінің келісімі тыйымды жоймайды. Жол белгісі деп қабылдауға болатын безендіруге және жүргізушінің көзін шағылыстыратын жарыққа да осы қатысты.

Тарих және мәдениет ескерткіштері мен олардың қорғау аймақтарына, ғибадат үйлері мен олардың аумақтарына, сондай-ақ ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға бөлек тыйым қолданылады. Бұл шектеулер «Жарнама туралы» Заңның 11-бабында жинақталған.

Жарнамада баға көрсетілсе, ол теңгемен болуы керек, бұл талап «Жарнама туралы» Заңның 6-бабының 4-1-тармағында бекітілген. Дәріхана витринасы үшін бұл басып шығарар алдындағы қарапайым тексеру: жарнамаланатын әр ұсыныстың қасындағы баға ұлттық валютамен көрсетілген.

Жарнама мен маңдайшаның тілі

Жарнама қазақ тілінде таратылады. Жарнама берушінің қалауы бойынша қатар орыс немесе басқа тілде де орналастыруға болады, бірақ аударма мағынаны бұрмаламауы керек. Бұл «Жарнама туралы» Заңның 6-бабының 2-тармағының талабы.

Екі жолдың бар-жоғын ғана тексеру аз. Сөйлемді тұтас салыстырыңыз: тауар немесе қызмет, жеңілдік шарты және баға. Қазақша мен орысша нұсқалар әртүрлі шарттарды хабарласа, макетте екі тілдің де болғаны мәселені шешпейді.

Мемлекеттік емес ұйымдардың маңдайшаларына «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабы қолданылады. Мәтін қазақ тілінде, ал қажет болса орыс және басқа тілдерде де орналастырылады. Қазақша нұсқа сол жаққа немесе жоғарыға, орысша нұсқа оң жаққа немесе төменге қойылады; әріптердің өлшемі бірдей болуы керек. Тауар белгілері өзгеріссіз беріледі.

Дәріхананың «Дәріхана / Аптека» жазуын эскизге бірден дұрыс ретпен және өлшеммен салыңыз. Тілдердің ретін монтаж кезеңіне қалдырмаңыз: дайын әріптер талап етілетін композицияға сыймай қалуы мүмкін. Бұл талаптар маңдайшадағы тіл туралы бөлек мақаламызда толығырақ талданған.

Жарнама туралы заңды бұзғаны үшін кім жауап береді

«Жарнама туралы» Заңның 20-бабы жауапкершілікті қатысушылар арасында бөледі:

• жарнама беруші жарнаманың мазмұны мен тіліне жауап береді;
• жарнама өндіруші безендіру мен өндіріске жауап береді;
• жарнама таратушы орналастыру уақытына, орнына және тәсіліне жауап береді.

Созылма жағдайында дәріхана жарнама беруші ретінде «Зейнеткерлерге жеңілдік» мәтініне және оның тілдік нұсқаларына жауап береді. Өндіріс цехы дайындау мен безендіруге, ал жарнама таратушы орнату орнына, уақыты мен тәсіліне жауап береді.

«Мердігер солай басып шығарды» деген сөз тапсырыс берушіні мазмұн үшін жауапкершіліктен босатпайды. Өндіріске дейін соңғы мәтін мен тілдік нұсқаларды жазбаша бекітіңіз. Орындаушы бұйымды жасайтын эскизді бөлек сақтап қойыңыз: қате қай кезеңде шыққанын көру оңай болады.

Өндірістен қай файл басылатынын және ол бекітілген нұсқамен сәйкес келетінін сұраңыз. Жарнаманы орналастыратын тараптан хабарламаны кім беретінін, құжаттарда қандай мекенжай мен кезең көрсетілетінін сұраңыз. Бұл сұрақтар жауапкершіліктің бөлінуіне сай келеді және үш түрлі міндетті «кілтін қолға беру» деген жалпы сөздің астына жасыруға жол бермейді.

Жергілікті ережелер: қала нені шешеді

Сыртқы жарнаманы орналастыру қағидаларын облыстың, республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың әкімдігі әзірлейді, ал мәслихат бекітеді. Олар жалпы қағидаларға негізделуі тиіс. Сыртқы жарнама туралы өзге жергілікті актілерді қабылдау заңда көзделмесе, оларға тыйым салынған, бұл «Жарнама туралы» Заңның 17-2-бабының 3–4-тармақтарынан туындайды.

Жалпы қағидалар Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 13 мамырдағы № 37 бұйрығымен бекітілген. Zakon.kz хабарлауынша, 2026 жылғы 8 шілдедегі түзетулер 2026 жылғы 25 шілдеден бастап қолданылады, ал хабарлама тәртібі сақталды.

Қала өз әкімшілік жазаларын белгілемейді: олар ӘҚБтК-де көзделген. Бірақ қаланың өз орналастыру қағидалары мен қалалық ортаға қойылатын талаптары бар. Сондықтан Қарағандыдағы қасбетке дайындалған эскизді Астана немесе Алматыдағы қасбетке автоматты түрде көшіре салуға болмайды.

Іс жүзіндегі қорытынды тексеру сәтіне қатысты. Әуелі қажетті қала мен нақты орынға арналған қағидаларды тауып, содан кейін эскиз шектеулерін орындаушыға беріңіз. Оларды басып шығарғаннан кейін іздесеңіз, файлды емес, дайын бұйымды түзетуге тура келеді.

Жарнама туралы заңды қалай бұзбауға болады: іске қоспас бұрын тексеру

Басып шығаруға немесе монтажға тапсырыс бермес бұрын қысқа тізімнен өтіп шығыңыз. Ол заңгердің кеңесін алмастырмайды, бірақ ең жиі кездесетін қателерден сақтайды.

1. Сізде не екенін анықтаңыз: атауы мен қызмет түрі жазылған маңдайша ма, әлде тауарды, акцияны немесе қызметті жылжытатын жарнама ма.
2. Тілін тексеріңіз. Қазақша мәтін міндетті, орыс және басқа тілдер қалауыңыз бойынша қосылады, аударма мағынаны бұрмаламауы керек.
3. Бағаны теңгемен көрсетіңіз.
4. Сыртқы жарнама үшін жарнама таратушы әкімдікке кемінде 5 жұмыс күні бұрын хабарлама береді және бірінші айдың төлемін тіркейді.
5. Қасбеттегі конструкция үшін ғимарат иесімен шарт жасасыңыз.
6. Орын тікелей тыйымға түспейтініне көз жеткізіңіз: тротуар, аялдама, ескерткіш, ғибадат үйі. Кіреберіске жарнама айтатын колонка мүлде қоймаңыз.

2026 жылы жарнама мен маңдайша үшін қандай айыппұл бар

2026 жылы бір АЕК 4 325 ₸ құрайды, бұл мөлшер есептік көрсеткіштерге шолуда келтірілген. Құқық бұзушылық құрамдары мен жаза мөлшерлерін ҚР ӘҚБтК белгілейді.

Ескерткіштерге, ғибадат үйлеріне және ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға жарнама орналастырғаны үшін жаза көздейтін 455-баптың сол бөлігі жосықсыз, дәйексіз, әдепсіз және жасырын жарнаманы да қамтиды.

Шағын бизнес үшін 455-баптың 3-бөлігі бойынша жарнама тіліне қойылатын талапты бұзу 100 АЕК, яғни 432 500 ₸ тұрады. Ірі бизнес 75-бап бойынша маңдайшаға қойылатын талапты қайта бұзса, 25 АЕК, яғни 108 125 ₸ төлейді. Сома баннердің өлшеміне емес, құқық бұзушылық құрамы мен бұзушының санатына байланысты.

463-бапқа абайлап қараған жөн. Бұл рұқсатсыз немесе міндетті хабарламасыз әрекет ету туралы жалпы бап, онда сыртқы жарнама тікелей аталмаған. Оның іс жүзінде хабарламасыз жарнамаға қолданылатыны қолдағы деректермен расталмаған. Сондықтан хабарламасыз кез келген жарнама үшін осы бап бойынша жаза сөзсіз болады деп айтуға болмайды.

Қарағандыдағы дәріханаға қайта оралайық. БАҚ хабарлауынша, 2026 жылғы 1 қазаннан бастап «Дәріхана / Аптека» эскизі келісуге беріледі; дайын маңдайшаны қайта жасамау үшін мұны бұйымды жасатпай тұрып істеген дұрыс. «Зейнеткерлерге жеңілдік» созылмасы үшін қасбет иесімен шарт жасасып, төлемді төлеп, эскизі бар хабарламаны алдын ала беру керек. Есік алдындағы жарнамалық хабар айтатын колонканы алып тастауға тура келеді, ал жарнамадағы бағаны теңгемен көрсету қажет; мәтінді қазақ тілінде беріп, қажет болса мағынасын бұрмаламай орысша аудармасын қосыңыз.