Қазақстанда маңдайша қай тілде болуы керек: заң талаптары

Шымкенттегі бір барбершопты елестетейік: иесі ағылшынша атау ойлап тауып, неон жазуға тапсырыс беріп те қойған. Енді келісуге арналған эскизде қазақша және орысша мәтіннің орнын анықтап, ағылшын сөзін өзгеріссіз қалдыруға бола ма, соны түсіну керек. Қате бас тартумен ғана шектелмейді: жарнама тілдеріне қойылатын талаптарды бұзғаны үшін ӘҚБтК-нің 455-бабының 3-бөлігі бөлек айыппұл көздейді.

Қазақстанда мемлекеттік емес ұйымның маңдайшасы қазақ тілінде болуы керек, орыс және басқа тілдер қажет болса қосылады. Қазақша мәтін сол жақта немесе жоғарыда, орысша оң жақта немесе төменде тұрады, екі мәтіннің әріптері бірдей өлшемде жасалады. Қорғалатын тауар белгісі өзгеріссіз жазылады. Мұны «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабы талап етеді.

Заң бойынша маңдайша қай тілде болуы керек

Негізгі ереже «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабында бекітілген. Мемлекеттік емес ұйымдардың маңдайшалары үшін мемлекеттік тіл міндетті. Орыс және басқа тілдерді қажет болса қосуға болады.

Мемлекеттік ұйымдарға басқа ереже қолданылады: олардың маңдайшалары қазақ және орыс тілдерінде орналастырылады. Дүкеннің, салонның немесе шеберхананың иесі бұл тұжырымды жеке бизнеске көшіріп, орыс тілін барлық жағдайда міндетті деп санамағаны жөн.

Маңдайшада қазақ және орыс тілдері қолданылса, заң мазмұнды ғана емес, мәтіндердің өзара орналасуын да айқындайды. Қазақша нұсқа сол жақта немесе жоғарыда, орысша нұсқа оң жақта немесе төменде тұрады. Екі нұсқаның әріптері бірдей өлшемде болады.

Заңның мазмұны бойынша мемлекеттік емес ұйымдардың маңдайшалары мемлекеттік тілде, қажет болса орыс және басқа тілдерде де орналастырылады; қазақша мәтін сол жақта немесе жоғарыда, орысша мәтін оң жақта немесе төменде, бірдей өлшемді әріптермен беріледі: «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабы

Композициясы дұрыс болса да, мәтіні қате болуы мүмкін. Бап емле нормаларын сақтауды және мазмұнды дәл аударуды талап етеді. Қазақша жолда әріптер шатастырылса, сөз түсіп қалса немесе орысша нұсқаның мағынасы өзгерсе, талап орындалмайды.

Әр мағыналық бөлікті тексерген жөн: қызмет түрінің атауын, жұмыс режимін, түсіндірмені және басқа жазуларды. Қалған мәтін тек орысша қалса, бір жалпы тақырыпты аудару жағдайды түзетпейді.

Қорғалатын тауар белгілеріне бөлек ерекшелік көзделген: олар өзгеріссіз жазылады. Бұл ерекшелік иесі оның қасына орналастыруды ұйғарған барлық нәрсеге емес, белгінің өзіне ғана қатысты.

Маңдайшада қазақша және орысша мәтінді қалай орналастыру керек

Көлденең маңдайша үшін сызба қарапайым: қазақша мәтін сол жақта, орысша мәтін оң жақта. Нұсқалардың арасын көзбен бөліп қоюға болады, бірақ ол тілдердің ретін өзгертпеуі және қазақша бөлікті байқалмайтын қосымшаға айналдырмауы керек.

Тік композицияда қазақша мәтін жоғарыға, орысша мәтін төменге қойылады. Дизайнерге жоғарыға қысқарақ сөзді қою ыңғайлы болуы мүмкін, бірақ жолдың ұзындығы белгіленген ретті өзгертпейді.

Әріп өлшемі бірдей болуы керек дегеніміз шамамен ұқсас емес, дәл бірдей деген сөз. Бір тілдік нұсқа екіншісінен ұсағырақ терілсе, кең астар, ашық түс немесе әріптер арасындағы үлкейтілген аралық эскизді түзетпейді.

Атыраудағы балалар киімі дүкені орысша жазуды ірі етіп, қазақшасын оның астына көрсетімдік үшін ұсақ етіп қойғысы келеді делік. Мұндай композиция әріптердің өлшемі бірдей болу талабын бұзады. Қазақша нұсқаны негізгі орысша мәтінге берілген ескертпе сияқты ресімдеуге болмайды.

Қате байқалмайтын да болуы мүмкін. Мысалы, екі жолдың баптауында қаріп өлшемі бірдей көрсетілген, бірақ дизайнер әртүрлі гарнитура қолданған, сөйтіп әріптердің көрінетін биіктігі әртүрлі болып шыққан. Сондықтан бағдарламадағы мәнді ғана емес, соңғы эскиздегі белгілердің өзін де салыстырыңыз.

Өлшемі бірдей болғанымен, жолдардың ұзындығы бірдей болмауы мүмкін. Қазақша және орысша сөздердегі әріп саны әртүрлі, сондықтан олар әртүрлі ен алады. Бұл айырмашылықты бір тілдік нұсқаны кішірейту арқылы емес, композициямен шешеді: бос кеңістікті, блоктардың орнын немесе астардың пішінін өзгертеді.

Жеке бизнес тек қазақша мәтінмен шектеле алады. «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабында орыс тілі қажет болғанда қолданылатын тіл ретінде көрсетілген. Иесі орысша нұсқаны қосса, оның орналасуына, әріп өлшеміне, емлесіне және аударманың дәлдігіне қойылатын талаптар қолданылады.

Бекітпес бұрын дизайнерден эскизді қасбет суретінсіз, бейтарап фонда және бағыттауыш сызықтармен көрсетуді сұраңыз. Сонда әріп биіктігіндегі айырмашылықты, блоктардың шатасқан ретін және басқа жазудың бөлігі болып кеткен жолды байқау оңайырақ.

Маңдайшаны ағылшын тілінде жасауға бола ма

Қасбеттегі ағылшынша атау қорғалатын тауар белгісі, иесі жай ғана ойлап тапқан атау немесе жарнамалық хабардың бөлігі болуы мүмкін. Үшеуіне бірдей қарауға болмайды.

«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабына сәйкес қорғалатын тауар белгісі өзгеріссіз жазылады. Ағылшынша атау осы күйінде тіркелген болса, белгінің өзін аудармайды және қайта құрастырмайды. Жазудың мәртебесі құжаттардан түсінікті болуы үшін келісуге арналған материалдарға тіркелгенін растайтын құжатты қоса берген пайдалы.

Атау тауар белгісі ретінде тіркелмесе, «өзгеріссіз» деген ерекшелік оған қолданылмайды. Бұл баптың тұжырымынан шығатын қорытынды; нақты шетелдік сөзді қалай ресімдеуді келісу кезінде нақтылаған дұрыс.

Тексеруді иесіне қойылатын қарапайым сұрақтан бастау ыңғайлы: «Бұл тіркелген тауар белгісі ме, әлде мекеменің жұмыс атауы ғана ма?» Жауап ерекшелікке сілтеме жасауға бола ма, соны анықтайды. «Біз әрдайым осылай жазамыз» деген сөз тіркелгенді растамайды.

Атау мен қызмет түрі — бөлек элементтер. Ағылшынша атау тауар белгісі болуы мүмкін, ал ұйымның немен айналысатынын түсіндіретін сөз өз алдына мәтін болып қалады. Шетелдік сөз қызметтің қазақша атауын алмастырмайды және қалған жазуларды тілдік талаптардан босатпайды.

Барбершоп жағдайында атау мен қызмет түрін түсіндіретін сөзді бөлек талдайды. Қазақша атау ретінде «шаштараз» сөзін қарастыруға болады, бірақ оның дәл осы мағынаға сай келетінін тіл иесінен тексерген дұрыс. Орысша түсіндірмені иесі қажет болса қосады, белгіленген ретті және әріптердің бірдей өлшемін сақтайды.

Табылған бірнеше нұсқадан аударманы өз бетіңізше құрастырмаңыз. Сөздің сөздіктегі мағынасы лайық болғанымен, қызмет контекстінде басқа мағына беруі мүмкін. Оқып тексертер алдында маманға бүкіл блокты тұтас көрсетіңіз: атауды, қызмет түрін және көршілес түсіндірмелерді.

Қаріпті бөлек тексеріңіз. Негізінен ағылшын әліпбиіне арналған қаріпте қазақ әріптері болмауы немесе олар басқа белгілерден өзгеше көрінуі мүмкін. Қаріптер тізімін ашып көру жеткіліксіз: дайын эскиздегі әр әріпті тікелей қарап шығыңыз.

Мәзір мен баға белгілері қазақ тілінде болуы керек пе

Талаптар қасбеттегі маңдайшамен бітпейді. «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 21-бабы хабарландыруларға, жарнамаға, баға тізбелеріне, баға белгілеріне, мәзірге және көрсеткіштерге де қолданылады. Олар қазақ тілінде, қажет болса орыс және басқа тілдерде де орналастырылады.

Таразда мәзір мен баға белгілерін басып шығаратын шағын кафе-асхананы елестетейік. Қазақша мәтінді кіреберістегі маңдайшада ғана қалдырып, ішінде тек орыс тілін қолдануға болмайды. Тағамдардың атаулары, мәзір бөлімдері, баға тізбесі және баға белгілеріндегі мәліметтер де мемлекеттік тілде орналастырылады.

Жұмысты жинақ түрінде тексерген дұрыс. Мәзірді бір дизайнер, қабырғадағы баға тізбесін басқасы дайындап, ал баға белгілерін қызметкерлер өздері терсе, тұжырымдар әртүрлі болып кетуі мүмкін. Басып шығармас бұрын барлық нұсқаны жинап, бір тағамның атауларын салыстырыңыз.

Мекеме орысша мәтін қосса, аударманың мағынасы сәйкес келуі керек. Тағамның екі түрлі атауының қасындағы бірдей баға дәл емес аударманы түзетпейді. Жинақталған макетті оқып тексеріңіз: қате мәтінді көшіргенде, жолды өзгерткенде немесе қаріпті ауыстырғанда пайда болуы мүмкін.

Жарнамаға бөлек норма қолданылады. «Жарнама туралы» Заңның 6-бабының 2-тармағы бойынша жарнама қазақ тілінде, ал жарнама берушінің қалауы бойынша орыс және басқа тілдерде де таратылады. Аударма мағынаны бұрмаламауы керек. Мерзімді баспасөзге, интернет-ресурстарға және ақпарат агенттіктеріне ерекшелік көзделген.

Жарнамадағы баға теңгемен көрсетіледі, бұл «Жарнама туралы» Заңның 6-бабының 4-1-тармағында белгіленген. Жарнаманың мазмұны мен тіліне сол заңның 20-бабы бойынша жарнама беруші жауап береді.

Маңдайша мен жарнама бір қасбетте тұруы мүмкін, бірақ бұдан олар ақпараттың бір түріне айналмайды. Жазудың әртүрлі элементтерін эскизде бөлек блоктармен белгілеп, содан кейін олардың әрқайсысына қандай талаптар қолданылатынын бөлек тексерген жөн.

Тараздағы кафе-асхананың мәзірін басып шығармас бұрын екі сұрақ қойған дұрыс: барлық тағамның қазақша атауы бар ма және екі нұсқаның мағынасы сәйкес келе ме. Мұндай тексеру бөлімдердің тақырыптарын ғана қайта оқығаннан пайдалырақ.

Тіл және маңдайшаны келісу

БАҚ деректері бойынша, 2026 жылғы 1 қазаннан бастап маңдайша орналастыруды келісу жөніндегі мемлекеттік қызмет жұмыс істейді: эскиз көшірмесі тіркелген өтініш egov.kz арқылы ЭЦҚ-мен немесе әкімдік кеңсесі арқылы беріледі. Қызмет тегін, мерзімі 4 жұмыс күні, нәтижесінде келісілген эскиз немесе дәлелді бас тарту беріледі (Kapital.kz).

БАҚ бас тарту негіздерінің бірі ретінде «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңға сәйкес келмеуді атайды (Inbusiness.kz). Сондықтан тілдік тексеруді түзету жасалып қойған конструкцияға емес, тек файлға қатысты болып тұрғанда, өтініш бермес бұрын жүргізеді.

Келісуге арналған файл маңдайшаның нақты нұсқасын көрсетуі керек. Оқып тексергеннен кейін қазақша жол түзетілсе, тілдердің реті өзгерсе немесе ағылшынша атаудың мәртебесі нақтыланса, бүкіл жинақты жаңартыңыз. Жаңа мәтіннің қасында ескі эскиз тұрса, бір конструкцияның екі түрлі нұсқасы пайда болады.

Жібермес бұрын өтінішке тіркейтін файлдың дәл өзін ашыңыз. Атауды, тілдік нұсқаларды, блоктардың ретін және әр жолдың жазылуын тексеріңіз. Өндіріс бұрынғы қателері бар ерте жобаны алып қоймас үшін бекітілген нұсқаны бөлек сақтаған пайдалы.

Қазақ тілі жоқ маңдайша үшін қандай айыппұл бар

Қасбеттегі жазудың бәрі бірдей жарнамаға жатпайды, сондықтан ӘҚБтК-нің қай бабы қолданылатыны бұзушылықтың сипатына байланысты. Жарнамалық хабардың тілін және көрнекі ақпараттың ресімделуін әртүрлі нормалар реттейді.

Жарнама тілдеріне қойылатын талаптарды бұзғаны үшін ӘҚБтК-нің 455-бабының 3-бөлігі бұзушылардың санаты бойынша айыппұл белгілейді. Бір жыл ішінде қайта бұзса, 5-бөліктегі мөлшерлер қолданылады.

2026 жылға АЕК 4 325 теңге (Kapital.kz). Шағын бизнес үшін 100 АЕК 432 500 теңгеге, ал қайта бұзғандағы 250 АЕК 1 081 250 теңгеге тең.

Деректемелер мен көрнекі ақпаратты, оның ішінде «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заң бойынша маңдайшаларды орналастыру талаптарын бұзғаны үшін ӘҚБтК-нің 75-бабының 3–4-бөліктері қолданылады. Алғаш рет бұзғанда ескерту көзделген. Қайта бұзғанда лауазымды адамдар мен шағын бизнеске 5 АЕК, орта бизнеске 10 АЕК, ірі бизнеске 25 АЕК тағайындалады.

Нормалардың әртүрлі болуы да жазу элементтерін эскизде алдын ала бөліп, әрқайсысына қолданылатын талаптарды бөлек тексеруге тағы бір себеп.

Эскизді тапсырмас бұрын қалай тексеру керек

1. Қазақша мәтіннің бар-жоғын тексеріңіз. Мемлекеттік емес ұйымның маңдайшасы үшін ол міндетті. Орыс және басқа тілдер қажет болса қосылады, бірақ мемлекеттік тілді алмастырмайды.

2. Тілдердің ретін салыстырыңыз. Көлденең композицияда қазақша мәтін сол жақта, орысша мәтін оң жақта тұрады. Тік композицияда қазақша жол жоғарыда, орысша жол төменде орналасады. Басты жазуды ғана емес, екі тілдегі әр бөлек блокты қарап шығыңыз.

3. Макеттегі әріптерді өлшеңіз. Өлшемді көзбен бағаламаңыз және қаріп баптауында көрсетілген мәнге ғана сенбеңіз. Соңғы суреттегі қазақша және орысша белгілердің көрінетін биіктігін салыстырыңыз.

4. Қазақтың ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, һ және і әріптерін тексеріңіз. Қаріпте осы белгілер бар екеніне, олардың ұқсас таңбалармен алмастырылмағанына, жолдан шығып кетпейтініне және көршілес әріптерден сызылымы жағынан ерекшеленбейтініне көз жеткізіңіз.

5. Екі нұсқаның мағынасын салыстырыңыз. Қызметтің атауы, жұмыс режимі және түсіндірме мәтін бір нәрсені хабарлауы керек. Оқып тексеруге бөлек мәтіндік файлды емес, барлық тасымалы мен жазулары бар жинақталған эскизді беріңіз.

6. Тауар белгісін басқа жазулардан бөліңіз. Қорғалатын белгі өзгеріссіз қалдырылады, ал қызмет сипаттамасы мен жарнамалық сөйлемдер бөлек тексеріледі. Иесінен белгінің тіркелгенін растайтын құжатты сұраңыз.

7. Жазу элементтерін бөлек блоктарға бөліңіз. Олардың түрін орналасуына немесе мазмұнына қарап қана анықтамаңыз: әр блокқа қандай талаптар қолданылатынын бөлек нақтылаңыз. Эскиздің бір бөлігі жарнамаға жатса, қазақша мәтінді, аударманың дәлдігін және бағаның теңгемен көрсетілуін тексеріңіз.

8. Оқып тексергеннен кейін эскизді өтінішпен және өндіріске арналған файлмен салыстырыңыз. Атау, тұжырымдар және элементтердің орналасуы барлық жерде бірдей болуы керек. Түзету тек бір данаға енгізілсе, қасбетке бұрынғы нұсқа ілініп қалуы мүмкін.

Шымкенттегі барбершоп үшін қорытынды қызметтің қазақша атауынан басталады. Орысша нұсқаны иесі оң жаққа немесе төменге, сол өлшемдегі әріптермен орналастырып қоса алады. Ағылшынша атау қорғалатын тауар белгісі болса, өзгеріссіз қалдырылады; тіркелмеген болса, оны қалай ресімдеуді неон жазуды жасатпас бұрын нақтылайды.